احمد على سپهر ( مورخ الدوله )
486
ايران در جنگ بزرگ 1914 - 1918 ( فارسي )
در قزوين اوضاع از پيش هم خرابتر است شب و روز هيچكس تأمين جانى ندارد ديشب سالداتها پشت كاروانسرائى را شكافتند و از حجره رضوى مبلغ زيادى پول برداشت نمودند . انگليسها در يزد و كرمان افسر استخدام مينمايند ولى در اصفهان كوشش آنان مواجه با شكست شده است . ضياء الواعظين كه از آزادىخواهان بنام فارس و مدتى در زندان قوام الملك بود بتهران وارد شد . ژنرال باراتف پس از ورود به همدان نطق زير را ايراد كرد : بعد از مفارقت سه ماه و نيم از خاك ايران برحسب ارادهء حكومت موقتى دولت عظيم و آزاد روسيه ثانيا امر به مراجعت اينجانب و تجديد قيادت كردن هموطنان عزيز نظاميان اردو و بدست گرفتن انتظامات احوال عمومى مساوات و برابرى فيما بين افراد نظاميان و ملت مجيد و نجيب ايران صادر شد در اين مدت سه ماه و نيم مفارقت از ايران آنى از نظر محو و فراموش نشده آن مشايعات قبلى و محبتانگيز كه نسبت به اينجانب از طرف حكام و رؤساى ادارات و طبقهء روحانيون و ساير اهالى و اصناف كرمانشاه - همدان - قزوين به عمل آمد اظهار توجه و آن احساسات قلبى كه از طرف عموم طبقات براى مشايعت اينجانب به ظهور رسيده بود به خوبى نشان داد كه مدت يك سال و نيم خدمت و تمام مجاهدات اينجانب براى رفاه و آسودگى احوال عمومى ملت نجيب ايران با مساعدت افراد شجاع و نظاميان دولت بهيه بطورىكه در نظر داشتم پيش رفت نموده است و در اين مسافرت و دورى از خاك ايران همه وقت آن منظر مشعشع را پيش نظرم مجسم نموده و قلب خود را مملو از يك روح جديدى ميديدم اكنون كه به ايران مراجعت نمودم مجددا آن خاطره يكسال و نيم قبل را تجديد و بلكه بهتر از اول اعاده خواهم كرد و براى نايل شدن به اين مقصود به همان جادهء اولى خواهم رفت و يقين است كه قزاق و سالدات از پيش سعى و جهد براى پيشرفت اين مقصود و محافظه نمودن جان و مال و ناموس و حقوق ملى اين ملت نجيب را خواهند داشت شخص متمدن آزاد بايد تمام اهل عالم را به چشم آزاد بنگرد يقين دارم كه ملت نجيب ايران در موقعى كه اين قول را بفعل مجرى داشته به بينند نسبت باحساسات قلبى كه دارند بماها نزديك آمده و در رفع همه نوع احتياجات ما كمك و مساعدت خواهند كرد و با كمال اين دوستى فيما بين دولت ايران و روسيه افراد نظاميان دولت روس الى آخر و انتهاى جنگ بين الملل در فرونت ايران باقى خواهند ماند . من يقين دارم صاحبمنصبان و قزاق و سالدات زمانىكه بروسيه مراجعت مينمايند همه وقت اين رشته محبت و الفت فيما بين را با ملت نجيب ايران به نظر آورده متذكر شده و هيچ وقت فراموش نخواهند كرد انشاء اللّه نظر به محبت قلبى كه نسبت به قزاق و سالداتهاى خودم و عموم ملت نجيب ايران دارم از حق تعالى پيشرفت اين مقاصد و استحكام الفت و مودت فيما بين را درخواست مينمايم . 5 شنبه 18 ذيقعده 1335 در جواب يادداشت دولتهاى روس و انگليس كه چند روز قبل بدولت ايران تسليم كرده بودند و تقاضاى اخذ حقوق كمسيون مختلط را نموده و ضمنا اظهار داشته بودند كه اگر قبول نشود ببانكها حواله حقوق اعضاء داده خواهد شد ، دولت ايران اظهار داشتهاند كه كمسيونى چون در بين نبوده ما حقوق اعضاء آن را نخواهيم داد و چون حقا مادام كه جنگ باقى است وجه استمهال بايد داده شود عين پول خودمان را كه از گمركات عايد مىشود دريافت و به تسعير ليره كه مبالغ خطيرى تفاوت عمل آن و سبب ضرر دولت است راضى نميشويم . ژنرال ساكس به مناسبت جنگى كه چندى قبل در دره سپيد بوقوع پيوسته بود حكمى صادر نموده كه اشياء غارت شده و غنائم جنگى را به عنوان اموال مسروقه آنچه برده تسليم كنسولگرى انگليس كنند كه از همانجا به صاحبانش داده شود و وقتى كه مالى در خارج شهر استرداد مىشود حتى الامكان بايد بتوسط صاحبمنصبان انگليس به اتفاق مأمور ايرانى كار فيصله يابد . 5 شنبه 9 ذيحجه 1335 - 25 سپتامبر 1917 بعد از آنكه قزاقها سه نفر صاحبمنصب اطريشى را بانضمام نماينده حكومت دامغان دستگير نمودند ، مشير الدوله وزير جنگ رئيس بريگاد قزاق را احضار و توضيح خواست كه به حكم كى مأمورين به اين امر خلاف قانون مبادرت ورزيدهاند و فورا اوامر لازم دائر به آزادى صاحبمنصبان مزبور صادر كرد .